Firmaların Kamu İhale ve Sözleşmelerinde Yapay Zekâ Kullanmasının Hukuki Riskleri

Özü

Yapay zekâ, ihaleli işler yapan firmalar için doküman okuma, kontrol listesi ve taslak hazırlama bakımından yararlı bir yardımcı araçtır. Ancak kamu ihale ve sözleşme hukukunda işlem yalnız metin üretmekten ibaret değildir: Süre, başvuru yolu, belge geçerliliği, emsal kararın güncelliği, teminat ve yasaklama birlikte değerlendirilmelidir.

Firmaların yalnız yapay zekâ cevabına dayanarak ihale ve sözleşme işlemi yapması; teklifin değerlendirme dışı kalması, başvuru süresinin kaçırılması, hatalı EKAP işlemi, teminatın gelir kaydedilmesi, sözleşmenin feshi, ihalelere katılmaktan yasaklama ve ticari sır ya da kişisel veri ihlali gibi sonuçlar doğurabilir. Bu yazı bu hukuki riskleri ele alır; yapay zekânın firma içi iş akışına nasıl yerleştirileceği ayrı bir konudur.

1. Yapay zekâ çıktısının hukuki niteliği

OECD'nin benimsediği güncel tanıma göre yapay zekâ sistemi; açık veya örtülü amaçlar için aldığı girdilerden tahmin, içerik, öneri ya da karar gibi çıktıları nasıl üreteceğini çıkaran makine temelli bir sistemdir. Üretken yapay zekâ ise doğal dilde verilen komutlardan metin, tablo, özet ve taslak üretebilen sistemlerdir. Kişisel Verileri Koruma Kurumunun Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi de bu sistemlerin etik, hukuki ve toplumsal riskler taşıdığını ve şeffaf, denetlenebilir, insan merkezli bir yaklaşımla ele alınması gerektiğini belirtir.

Kamu ihale ve sözleşme hukuku bakımından en önemli nokta şudur: Yapay zekâ işlemin hukuki sorumluluğunu üstlenmez. Cevabı imzalı bir hukuki görüşün, uzman raporunun ya da şirket içi yetkili kararının yerine geçmez; işlemin sonuçlarına firma katlanır.

2. Yararları ve sınırı

Doğru kullanıldığında yapay zekâ dokümanların özetlenmesi, şartname maddelerinin tabloya dökülmesi, teslim süresi, ceza, fiyat farkı ve muayene-kabul hükümlerinin ayrıştırılması ve ilk soru listesinin hazırlanması bakımından zaman kazandırır. Bu olanaklar; süre hesabı, başvuru hakkı, belge geçerliliği, kararların güncelliği, fesih, teminat ve yasaklama gibi sonuç doğuran noktalarda hukuki denetim ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

3. Başlıca hukuki riskler

3.1. Güncel mevzuatı yanlış veya eksik uygulama. Kamu ihale ve sözleşmeleri hukuku sık değişen bir alandır. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu; mal alımı, hizmet alımı, yapım işleri ve danışmanlık hizmet alımı uygulama yönetmelikleri, Kamu Alımlarının Elektronik Ortamda Yapılmasına İlişkin Uygulama Yönetmeliği, Kamu İhale Genel Tebliği, fiyat farkı esasları ve başvurulara ilişkin düzenlemelerle birlikte uygulanır. Yapay zekâ eski yönetmelik metnine, yürürlükten kalkmış bir elektronik ihale uygulamasına, değişmeden önceki Tebliğ hükmüne veya artık geçerli olmayan bir Kurul yaklaşımına dayanarak cevap üretebilir. Örneğin ihale veya son başvuru tarihi yılın ilk dört ayında olan bir ihalede ekonomik ve mali yeterlik belgelerinde hangi yılın verilerinin esas alınacağı, iş deneyimini gösteren belgelerde damga vergisi belgesinin aranıp aranmayacağı ya da mal alımlarında aşırı düşük teklif açıklaması kurallarının nasıl uygulanacağı güncel düzenleme üzerinden kontrol edilmeden işlem yapılırsa firma ihale dışı kalabilir.

3.2. Süre ve başvuru yolu hataları. İhale hukukunda süreler çoğu zaman hakkın kullanılmasını doğrudan etkiler. İhale dokümanına yönelik şikâyet, zeyilname süreci, idarenin cevabı, itirazen şikâyet, dava açma süresi, sözleşme imzalama daveti, teminat sunma süresi ve aşırı düşük teklif açıklaması için verilen süre birbirinden farklıdır. Dokümanın ne zaman indirildiği, zeyilname bulunup bulunmadığı, teklif verilip verilmediği, idareye başvurulup başvurulmadığı, idarenin cevap tarihi ve sözleşmenin imzalanıp imzalanmadığı birlikte değerlendirilmeden doğru süre hesabı yapılamaz; yapay zekâ ise kullanıcının verdiği eksik tarihlere dayanarak hatalı bir süre belirleyebilir. "Şikâyet edilebilir", "itirazen şikâyet yoluna gidilebilir" veya "dava açılabilir" biçimindeki genel bir cevap yeterli değildir: Yanlış aşamada ve yanlış yolla yapılan başvuru; süre, ehliyet, görev veya şekil yönünden esasa girilmeden reddedilebilir. Başvuru yolu ve süre, somut takvim üzerinden hukuki olarak değerlendirilmelidir.

3.3. Gerçekte olmayan veya yanlış emsal karar. Yapay zekânın hukuk alanındaki önemli zafiyetlerinden biri, gerçekte bulunmayan karar numarası, yanlış mahkeme kararı veya hatalı Kurul kararı özeti üretebilmesidir. Stanford HAI'nin değerlendirmesinde genel amaçlı sohbet robotlarının hukuki sorularda yüksek oranda "halüsinasyon" ürettiği, hukuka özgü bazı araçlarda dahi hatalı bilgi üretiminin tamamen ortadan kalkmadığı belirtilmiştir. Kamu ihale hukukunda emsal karar; ihale türü, uyuşmazlık konusu, karar tarihi, uygulanan mevzuat, Kurulun gerekçesi, yargı denetiminden geçip geçmediği ve somut doküman düzeniyle birlikte anlam kazanır. Yanlış bir emsal karara dayanılarak hazırlanan şikâyet, itirazen şikâyet veya dava dilekçesi iddiayı zayıflatır. Gerçekte bulunmayan bir kararın dilekçede gerçek karar gibi gösterilmesi ise başvurunun güvenilirliğini ortadan kaldırır ve somut olayın niteliğine göre ayrıca sorumluluk tartışması doğurabilir. Yapay zekânın verdiği her karar numarası resmî kaynaktan doğrulanmalıdır.

3.4. Dokümanın yalnız metin olarak okunması. Yapay zekâ ihale dokümanını özetleyebilir; ancak dokümandaki sakıncalar çoğu zaman tek bir cümlede değil, düzenlemelerin birlikte doğurduğu sonuçta ortaya çıkar. Teknik şartnamedeki teslim süresi, sözleşme tasarısındaki gecikme cezası, idari şartnamedeki yeterlik belgesi ve muayene-kabul hükümleri birlikte okunduğunda firmanın üstleneceği risk görünür hâle gelir; teslim süresi düzenlemesi bazı hâllerde katılımı fiilen engelleyebilir. Dokümanın rekabet, eşit muamele, yeterlik, teklif maliyeti, teslim süresi, teknik uygulanabilirlik, ceza ve sözleşme sonrası riskler bakımından değerlendirilmesi yapay zekâya bırakılamaz.

3.5. EKAP ve elektronik ihale işlemleri. Kamu Alımlarının Elektronik Ortamda Yapılmasına İlişkin Uygulama Yönetmeliğinin yürürlük tarihi, Kamu İhale Kurumunun 26.12.2024 tarihli duyurusuyla 1.8.2025 olarak belirlenmiştir. Bu dönüşümle elektronik ihale, e-imza, EKAP kayıtları, sözleşme öncesi belgeler, teyit işlemleri ve elektronik başvuru düzeni daha önemli hâle gelmiştir. Yapay zekâ, EKAP ekranını görmeden veya firmanın gerçek kayıt durumunu bilmeden "şu belgeyi yükleyin", "bu alana bu bilgiyi yazın" ya da "teminatı şöyle sunun" gibi yönlendirmeler yapabilir. Oysa e-imza yetkilisi, temsil ve ilzam yetkisi, teminat tutarı, İhaleye Katılım Belgesi, belge yükleme zamanı, vergi ve SGK borcu sorgulaması, aşırı düşük teklif açıklamasının sunulması ve sözleşme öncesi belge ibrazı hukuki sonuç doğuran somut işlemlerdir.

3.6. Aşırı düşük teklif açıklaması. Aşırı düşük teklif açıklaması yapay zekâya yazdırılmış düzgün bir metinden ibaret değildir. Açıklama; önemli teklif bileşenleri, maliyet unsurları, fiyat teklifleri, dayanak belgeler, analizler, işçilik hesabı, malzeme maliyetleri, nakliye, amortisman, teknik şartnameye uyum ve belge tarihleriyle birlikte kurulur. Bu süreç 4734 sayılı Kanun ve Kamu İhale Genel Tebliği hükümleri çerçevesinde yürütülür (bk. "Hizmet Alımı İhalelerinde Aşırı Düşük Teklif Sorgulamasında Sık Yapılan Hatalar ve Çözüm Yolları"). Yapay zekânın hazırladığı açıklama doğrudan EKAP'a yüklenmemelidir: Açıklama metni ile belgeler arasındaki uyum, önemli maliyet bileşenlerinin eksiksizliği ve açıklamanın Kurul ve Danıştay uygulamasına uygunluğu ayrıca kontrol edilmelidir.

3.7. Yeterlik belgeleri ve iş deneyimi. Yeterlik belgeleri; ekonomik ve mali yeterlik ile mesleki ve teknik yeterlik (iş deneyimi, kalite ve standart belgeleri, yetki belgeleri ve özel mevzuattan kaynaklanan belgeler) gibi birçok belgeden oluşur. Yapay zekâ bir belgenin adını doğru belirlese bile o belgenin teklif aşamasında mı, sözleşme aşamasında mı, muayene-kabul aşamasında mı istenebileceğini her zaman doğru değerlendiremeyebilir. İş deneyimi, tek cümlelik bir cevaba bırakılamayacak kadar geniş bir konudur.

3.8. Fiyat dışı unsur ve rekabet değerlendirmesi. Fiyat dışı unsur düzenlemeleri bazı ihalelerde en düşük fiyatı veren firmanın dahi ihaleyi kazanamamasına yol açabilir. Yapay zekâ formülü matematiksel olarak açıklayabilir; fakat formülün rekabeti daraltıp daraltmadığını, belirli bir firmayı fiilen avantajlı kılıp kılmadığını veya doküman düzeninin Kanunun temel ilkelerine uygun olup olmadığını somut piyasa ve mevzuat bilgisi olmadan değerlendirmekte zorlanır. Kamu İhale Kurumunun 09.04.2026 tarihli duyurusunda, yapım işi ihalelerinde teklif ile yaklaşık maliyet yapısının uyumunun fiyat dışı unsur olarak düzenlenmesi hâlinde puanlama ölçütünün nasıl belirleneceğine ilişkin açıklamalara yer verilmiştir; bu başlık güncel mevzuat ve uygulama bilgisi gerektirir.

3.9. 4735 sayılı Kanunun özel hukuk sözleşmesi gibi yorumlanması. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, 4734 sayılı Kanuna göre yapılan ihalelere ilişkin sözleşmelerin düzenlenmesi ve uygulanmasına ilişkin esas ve usulleri belirler. Kamu ihale sözleşmeleri, özel hukuk sözleşmeleri gibi serbestçe değiştirilip ek protokollerle yeniden şekillendirilebilecek metinler değildir. Yapay zekâ ise uyuşmazlığı özel hukuk mantığıyla "ek protokolle bedel değiştirilebilir" veya "işin kapsamı karşılıklı mutabakatla değiştirilebilir" gibi genel ifadelerle çözmeye çalışabilir. Süre uzatımı, fiyat farkı, iş artışı, fesih, teminat ve yasaklama özel düzenlemelere bağlıdır; sözleşme sürecinin mevzuata uygun yürütülmemesi sözleşmenin feshi, ihalelere katılmaktan yasaklama ve teminatın gelir kaydedilmesi gibi yaptırımlar doğurabilir. Sözleşme hükmü yalnız yapay zekâ yorumuna dayanılarak uygulanmamalıdır.

3.10. Hakediş, fiyat farkı ve süre uzatımı hesapları. Hakediş, fiyat farkı, süre uzatımı ve gecikme cezası uygulamaları; tarih, iş programı, imalat miktarı, endeks, fiyat farkı kararnamesi, iş artışı, revize iş programı, muayene-kabul tutanakları, idareden kaynaklı gecikme ve yüklenicinin yazılı başvuruları birlikte değerlendirilerek sonuçlandırılabilir. Fiyat farkı esaslarının Kamu İhale Kurumunun mevzuat sayfasında ayrı başlık altında yer alması da bu alanın özel hesap ve mevzuat bilgisi gerektirdiğini gösterir. Yanlış dönem, yanlış endeks, eksik başvuru veya hatalı belge sunumu talebin reddine yol açabilir; yapay zekâ somut hakediş dosyasının sayılarını ve idarenin işlemlerini denetim olmadan güvenilir biçimde sonuçlandıramaz.

3.11. Teminatın gelir kaydedilmesi ve yasaklama. Bazı hatalar yalnız ihalenin kaybedilmesiyle sınırlı kalmaz; geçici veya kesin teminatın gelir kaydedilmesi, sözleşmenin feshi ve ihalelere katılmaktan yasaklama gibi ağır sonuçlar doğurabilir. Kamu İhale Kurumunun 2025 yılı Kamu Alımları İzleme Raporuna göre 31.12.2025 itibarıyla 7.815 aktif yasaklama kaydı bulunmakta olup 2025 yılında 6.276 yasaklama kaydı alınmıştır. Yapay zekâ firmaya "itiraz edin", "savunma yazın" veya "mücbir sebep ileri sürün" diyebilir; ancak teminatın hangi hukuki nedenle gelir kaydedildiğini, ihtarın usulüne uygun olup olmadığını, yüklenicinin kusurunun bulunup bulunmadığını, idareden kaynaklanan gecikmenin belgelenip belgelenmediğini veya yasaklama kararının hangi kanun hükmüne dayandığını somut belge üzerinden değerlendiremez.

3.12. Kişisel veri ve ticari sır. İhale dokümanıyla birlikte teklif cetveli, fiyat analizleri, tedarikçi teklifleri, personel listeleri, bordro verileri, SGK ve vergi belgeleri, sözleşme taslakları ve idare yazışmalarının herkese açık yapay zekâ sistemlerine yüklenmesi hukuki sorun doğurabilir. Kişisel Verileri Koruma Kurumunun rehberinde, üretken yapay zekâ sistemleri aracılığıyla gerçekleştirilen kişisel veri işleme faaliyetlerinin 6698 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir. Fiyat analizi, tedarik zinciri, iskonto oranı, işçilik maliyeti, teknik çözüm, iş programı ve alt yüklenici bilgisi ticari sır niteliğinde olabilir; kontrolsüz paylaşım hem kişisel veri ihlali hem de teklif içeriğinin açığa çıkması sonucunu doğurabilir.

3.13. Firma içi sorumluluğun belirsizleşmesi. Yapay zekâ cevabına dayanılarak işlem yapıldığında hangi belgenin yüklendiği, cevabın hangi veriyle üretildiği, kimin onayladığı, kararı kimin aldığı ve nihai belgeyi kimin imzaladığı çoğu zaman kayda geçmez. NIST Yapay Zekâ Risk Yönetimi Çerçevesi, yapay zekânın kurumsal süreçlerde denetimsiz ve kayıtsız kullanılmasının risklerini yönetmek için bir yapı sunar. "Yapay zekâ böyle söyledi" savunması; ihale dışı kalma, teminat kaybı veya yasaklama karşısında firmayı hukuki sonuçlardan kurtarmaz.

3.14. Delil ve yazışma. İhale ve sözleşme uyuşmazlıklarında haklı olmak çoğu zaman yeterli değildir; haklılığın süresinde ve doğru belgelerle ispatlanması gerekir. Süre uzatımı talebi, idareden kaynaklı gecikme, mücbir sebep, ayıplı ifa iddiası, eksik hakediş, fiyat farkı talebi, teslim imkânsızlığı, muayene-kabul uyuşmazlığı ve fesih süreci yazılı delile dayanır. Yapay zekâ etkileyici bir dilekçe taslağı verebilir; fakat hangi tutanağın tutulması gerektiğini, hangi yazının hangi tarihte gönderilmesi gerektiğini, itirazın nasıl yapılacağını, KEP, UYAP veya EKAP bildiriminin nasıl belgeleneceğini ve şantiye defteri ya da muayene-kabul tutanağının nasıl kullanılacağını kendiliğinden takip edemez.

4. Değerlendirme

Yapay zekâ kamu ihale ve sözleşme süreçlerinden tamamen dışlanması gereken bir araç değildir; doğru kullanıldığında hız, düzen, taslak üretimi ve ön farkındalık sağlar. Ancak ihaleli işler yapan firmalar bakımından en önemli risk, yapay zekânın yanlış bilgi vermesinden çok yanlış bilgiyi kendinden emin ve düzenli bir metin hâlinde sunmasıdır. Kamu ihale hukukunda belirleyici olan doğru süre, doğru belge, doğru başvuru yolu, doğru emsal karar ve doğru sözleşme yönetimidir. Yapay zekâ ön hazırlıkta kullanılabilir; sonuç doğuran her adım ise somut belgeler üzerinden hukuki, mali ve teknik yönleriyle değerlendirilmelidir.

İlgili yazı: Yapay zekânın firma içi iş akışı ve kontrol noktaları için bk. Kılıç Kurumsal, "Kamu İhale ve Sözleşme Süreçlerinde Yapay Zekâ: Firma İçi İş Akışı ve Kontrol Noktaları" (14.10.2026).

İlyas Kılıç, Kamu Yönetimi Uzmanı