1. Yapım Sözleşme Türleri, Özellikleri ve Sözleşme Uygulamaları
Kamu yapım ihalelerinde sözleşme türü, firmanın teklifini nasıl hazırlayacağını, sözleşme imzalandıktan sonra hangi bedeli hangi belgeye dayanarak isteyebileceğini ve sahada çıkabilecek gider artışlarına nasıl yaklaşacağını doğrudan etkiler. Bu nedenle yapım müteahhitleri, ihale birimleri ve şantiye mühendisleri, yalnızca teklif fiyatına değil; sözleşmenin anahtar teslimi götürü bedel mi, birim fiyatlı mı, yoksa karma nitelikte mi olduğuna da bakmalıdır. (Bakınız: Sözleşme Tasarısı: https://www.kilichukuk.org/Sozluk/sozlesme-tasarisi)

4735 sayılı Kanun sisteminde yapım işlerinde üç ana sözleşme türü bulunmaktadır. Anahtar teslimi götürü bedel sözleşme, uygulama projeleri ve mahal listelerine dayanır; işin tamamı için teklif edilen toplam bedel üzerinden yürür. Birim fiyatlı sözleşme, iş kalemleri ve bunların miktarları ile isteklinin teklif ettiği birim fiyatların çarpımı sonucu bulunan toplam bedel üzerine kurulur. Karma sözleşme ise işin bir bölümünün anahtar teslimi götürü bedel, diğer bölümünün birim fiyatlı teklif alınarak yürütüldüğü sözleşme türüdür. (Bakınız: Kamu İhale Sözleşmeleri: https://www.kilichukuk.org/Makaleler)

Ancak bu üç sözleşme türü, basit bir isim farklılığı anlamına gelmez. Anahtar teslimi götürü bedel sözleşmede yüklenici, çoğu zaman uygulama projesinde ve mahal listesinde görülen işi toplam bedel içinde yapmayı üstlenir. Birim fiyatlı sözleşmede ise ödeme, gerçekleşen imalat miktarı ile sözleşmedeki birim fiyatın uygulanması sonucunda yapılır. Karma sözleşmede iki düzen birlikte bulunduğu için, hangi iş bölümünün hangi usulle ödeneceği ayrıca izlenmelidir.
Sözleşme imzalandıktan sonra yükleniciyi yer teslimi, iş programı, ödenek dilimleri, teknik personel, all risk sigortası, hakediş, fiyat farkı, yeni birim fiyat, süre uzatımı, iş artışı, iş eksilişi, geçici kabul ve kesin kabul işlemleri bekler. Bu başlıkların her biri, sözleşme türüne göre ayrı sonuç doğurabilir. Keza aynı imalat, anahtar teslimi bölümde ayrı, birim fiyatlı bölümde ayrı şekilde değerlendirilir. (Bakınız: Hakediş: https://www.kilichukuk.org/Sozluk)

İfade etmeliyiz ki kamu yapım sözleşmelerinde ihale dokümanı, sözleşmenin temel dayanağıdır. Teklif mektubu verilirken firma, ihale dokümanını okuduğunu ve kabul ettiğini beyan eder. Bu beyan, ihale sonrasında 'ben bu şartı bilmiyordum' şeklindeki savunmaların çoğu zaman sonuç vermemesine neden olur. Bu yüzden sözleşme türü, ihale öncesinde teknik ekip, ihale birimi ve işin uzmanı hukukçular tarafından birlikte incelenmelidir.

2. Yapım Sözleşmelerinde Yüklenici Firmaların Sözleşme Türlerine Göre Karşılaşabilecekleri Uyuşmazlıklar Neler Olabilir?
Yapım sözleşmelerinde çıkan anlaşmazlıkların önemli bir bölümü, ihale dokümanının yeterince incelenmemesinden, proje ile mahal listesi arasındaki uyumsuzluklardan, işin yapılacağı yerin doğru görülmemesinden, metraj ve analiz çalışmalarının acele yapılmasından doğar. Genellikle firma ihaleyi kazandığında sorun bitmiş gibi düşünülür. Oysa asıl sınav, sözleşme imzalandıktan sonra başlar.

Anahtar teslimi götürü bedel sözleşmelerde en çok görülen anlaşmazlıklar; proje eksikliği, mahal listesi ile uygulama projesi arasındaki uyumsuzluk, zemin etüdü, kazı sınıfı, nakliye, malzeme ocağı, tesisat geçişleri, işin yapılacağı yerdeki engeller ve iş artışı talepleridir. Bu tür sözleşmede yüklenici çoğu zaman toplam bedel içinde işin tamamını üstlendiği için, sonradan ortaya çıkan her maliyet artışı ayrıca ödenmeyebilir. (Bakınız: Yapım İhaleleri: https://www.kilichukuk.org/Makaleler)
Birim fiyatlı sözleşmelerde anlaşmazlıklar daha çok metraj, ataşman, yeşil defter, yeni birim fiyat, revize fiyat, fiyat farkı, iş programı ve hakediş kayıtları üzerinde yoğunlaşır. Firma yaptığı işin miktarını, hangi imalatın hangi pozdan ödeneceğini ve hangi belgenin hakedişe dayanak olacağını zamanında ispatlayamazsa, sonradan hak kaybı yaşayabilir.
Karma sözleşmelerde ise sorun daha da büyüyebilir. Çünkü işin bazı bölümleri anahtar teslimi, bazı bölümleri birim fiyatlıdır. Aynı şantiyede iki ayrı ödeme ve risk olasılığı birden bulunur. Bu nedenle bir imalatın hangi sözleşme bölümüne girdiği, bedelinin nasıl hesaplanacağı ve fiyat farkının nasıl uygulanacağı baştan belirlenmelidir.

Kanaatimizce yapım sözleşmelerinde yalnızca teknik bakış yeterli değildir. Şantiye mühendisi imalatı, metrajı ve saha koşullarını görür; hukukçu ise sözleşme, şartname, süre, bildirim, hakediş ve başvuru hükümlerini değerlendirir. Bu iki bakış bir araya gelmediğinde, firma haklı olduğu bir konuda bile süresinde yazı yazmadığı veya doğru belge tutmadığı için zayıf duruma düşebilir. (Bakınız: İhale Hukuku Makaleleri: https://www.kilichukuk.org/Makaleler)

3. İnşaat Firmaları Anahtar Teslim Götürü Bedel Sözleşme Kapsamındaki İhalelere Katılırken Nelere Dikkat Etmelidir?
Anahtar teslimi götürü bedel sözleşmede firma, işin tamamı için toplam bir bedel teklif eder. Bu nedenle teklif hazırlanmadan önce uygulama projesi, mahal listesi, teknik şartname, sözleşme tasarısı, zemin etüdü, açıklamalar ve varsa projeye bağlı tüm ekler birlikte okunmalıdır. Yalnızca yaklaşık maliyete veya piyasadaki genel fiyatlara bakılarak teklif verilmesi doğru değildir.

Tecrübelerimize dayanarak söyleyebiliriz ki anahtar teslimi işlerde en fazla sorun, metrajın firma tarafından yeterince çıkarılmamasından doğar. İdarenin yaklaşık maliyetindeki miktarlar firmaya ayrı bir güvence alanı vermemelidir. Yüklenici, işi hangi bedelle yapacağını kendi hesabıyla belirlemelidir. Bunun için mimari, statik, mekanik, elektrik ve altyapı projeleri ayrı ayrı incelenmeli; eksik, çelişkili veya anlaşılamayan noktalar ihale süresi içinde idareye sorulmalıdır. (Bakınız: Sözleşme Tasarısı: https://www.kilichukuk.org/Sozluk/sozlesme-tasarisi)
Anahtar teslimi sözleşmede işin yapılacağı yer de ayrı önem taşır. İşyeri görülmeden, zemin ve çevre koşulları incelenmeden, servis yolu, şantiye alanı, elektrik, su, ulaşım, mevcut yapı, altyapı hattı ve malzeme temin noktaları değerlendirilmeden teklif verilmesi, firmayı sonradan zor duruma düşürebilir. Defaten belirtmemize rağmen, bazı firmalar işin yerini görmeden fiyat verir ve sözleşme döneminde beklenmeyen giderlerle karşılaşır.
Bununla birlikte proje ve şartnamede açıkça görülen işler için, sonradan 'bu iş ayrıca ödensin' şeklindeki yüklenici talepleri, her zaman mümkün olmayabilir. Anahtar teslimi götürü bedel sözleşmenin özü, işin uygulama projesi ve mahal listesi kapsamında toplam bedelle yapılmasıdır. Bu nedenle firma, teklif aşamasında bütün imalatı kendi hesabına göre ölçmeli, malzeme ve işçilik giderini ayrıca çalışmalı, fiyat farkı ve süre hükümlerini de incelemelidir.

Gözlemlerimiz kapsamındaki değerlendirmemiz şudur: Anahtar teslimi ihaleye girecek firma, teklif vermeden önce bir teknik inceleme dosyası ve bir hukuki inceleme notu hazırlamalıdır. Teknik dosyada metraj, analiz, saha koşulları ve riskli imalatlar; hukuki notta sözleşme türü, iş artışı sınırı, süre uzatımı, ceza, fiyat farkı, teminat ve bildirim süreleri yer almalıdır. (Bakınız: İhale Sözlüğü: https://www.kilichukuk.org/Sozluk)

4. İnşaat Firmaları Birim Fiyatlı Sözleşme Kapsamındaki İhalelere Katılırken Nelere Dikkat Etmelidir?
Birim fiyatlı sözleşmede firma, idarenin hazırladığı birim fiyat teklif cetvelindeki iş kalemleri için fiyat verir. Sözleşme döneminde ödeme, gerçekleşen miktarlar üzerinden yapılır. Bu sözleşme türünde birim fiyatın yüksek veya düşük olması olarak bakılmamalıdır. Birim fiyatlı sözleşmede iş kaleminin tarifi, ölçü birimi, miktarı, teknik şartnamedeki karşılığı ve uygulamadaki ölçüm yöntemi önem taşır.

Genellikle birim fiyatlı işlerde firmalar, 'nasıl olsa miktar artarsa bedeli alınır' düşüncesiyle hareket eder. Ancak her artışın sorunsuz ödeneceği düşünülmemelidir. İş kalemi sözleşmede var mı, imalat hangi poz kapsamında yapılacak, artış işin sözleşmeye esas projesi içinde mi kalıyor, yeni birim fiyat gerektiriyor mu, revize fiyat uygulanacak mı, bu sorulara baştan cevap aranmalıdır. (Bakınız: Yeni Birim Fiyat: https://www.kilichukuk.org/Sozluk)
Birim fiyatlı sözleşmelerde hakediş belgeleri firmanın elindeki en değerli delillerden biridir. Ataşman, metraj, yeşil defter, hakediş raporu, imalat fotoğrafı, yazılı talimat ve saha tutanakları düzenli tutulmalıdır. Keza şantiye mühendisinin tuttuğu teknik kayıtlar ile ihale biriminin sakladığı sözleşme belgeleri uyumlu olmalıdır.
Birim fiyatlı işlerde bir diğer konu fiyat farkıdır. Sözleşmede fiyat farkı verilip verilmeyeceği, hangi esaslara göre hesaplanacağı ve iş programına göre hangi ayda hangi imalatın yapılacağı, firmanın nakit akışını etkiler. İş programının gerisinde kalınması, yalnızca gecikme cezası bakımından değil; fiyat farkı hesabı bakımından da sonuç doğurabilir.

Kanaatimizce birim fiyatlı ihaleye katılacak inşaat firması, teklif cetvelindeki her iş kalemi için kısa bir kontrol listesi hazırlamalıdır. Bu listede iş kaleminin tarifi, ölçü birimi, malzeme türü, nakliye durumu, işçilik gereği, makine ihtiyacı, olası miktar değişikliği ve belge düzeni yer almalıdır. Böylece sözleşme döneminde hakediş ve ödeme uyuşmazlıkları daha sağlıklı yönetilebilir. (Bakınız: Kamu İhale Videoları: https://www.ihale.tv)

5. İnşaat Firmaları Karma Sözleşme Kapsamındaki İhalelere Katılırken Nelere Dikkat Etmelidir?
Karma sözleşmede işin bir bölümü anahtar teslimi götürü bedel, bir bölümü birim fiyatlı olarak düzenlenir. Bu sözleşme türü, özellikle farklı teknik özellikleri bulunan işlerde karşımıza çıkar. Ancak firma açısından karma sözleşme, dikkatli izlenmezse yanlış bedel hesabına ve hakediş anlaşmazlığına yol açabilir.

Karma sözleşmede ilk yapılacak iş, sözleşme tasarısı ve eklerinde hangi imalatın anahtar teslimi bölümde, hangi imalatın birim fiyatlı bölümde kaldığını belirlemektir. Bu ayrım, teklif aşamasında da sözleşme döneminde de esas alınmalıdır. Aksi halde firma, birim fiyatlı olduğunu düşündüğü bir imalatın anahtar teslimi bölümde kaldığı iddiasıyla karşılaşabilir.
Bununla birlikte karma sözleşmelerde fiyat farkı ve hakediş hesapları da ayrı izlenmelidir. Anahtar teslimi bölümde ilerleme yüzdeleri, birim fiyatlı bölümde gerçekleşen miktarlar esas alınır. Keza iş artışı, iş eksilişi ve yeni birim fiyat değerlendirmesi yapılırken, imalatın hangi bölümde yer aldığına göre ayrı inceleme gerekir.
Karma sözleşmelerde şantiye yönetimi ile merkez ihale birimi arasında düzenli bilgi akışı olmalıdır. Şantiye, sahada değişen imalatı veya idare talimatını merkeze geç bildirirse, gerekli yazılar süresinde hazırlanamayabilir. Bu durumda firma yaptığı işin bedelini almakta zorlanabilir veya süre uzatımı hakkını kullanamayabilir.

İfade etmeliyiz ki karma sözleşme, ihale öncesi en ayrıntılı inceleme isteyen sözleşme türlerinden biridir. Firma, teklif vermeden önce sözleşme bölümlerini renkli işaretleme, imalat gruplarını ayırma, hakediş akışını kurma ve fiyat farkı sonuçlarını hesaplama yoluna gitmelidir. (Bakınız: Kılıç Akademi Yayınları: https://www.kilicakademi.com.tr)

6. İhaleye Katılacak Yapım Müteahhitlerine Tavsiyelerimiz
Kamu yapım ihalelerine katılacak firmalar için sözleşme türü, teklif fiyatından sözleşme sonuna kadar bütün süreci etkiler. Anahtar teslimi götürü bedel sözleşmede proje, mahal listesi ve toplam bedel ön plandadır. Birim fiyatlı sözleşmede iş kalemi, ölçüm, metraj ve hakediş kayıtları öne çıkar. Karma sözleşmede ise iki düzen birlikte yürüdüğü için ayrımın doğru yapılması gerekir.
Firmalar, ihale öncesinde sözleşme tasarısı, idari şartname, teknik şartname, projeler, mahal listeleri, birim fiyat tarifleri, fiyat farkı hükümleri, süre, ceza, teminat, yer teslimi ve iş programı hükümleri birlikte incelenmelidir. Gerekirse ihale süresi içinde idareden açıklama istenmelidir. (Bakınız: Kamu İhale Hukuku: https://www.kilichukuk.org/Makaleler)

Sözleşme imzalandığında ise firma, daha ilk günden yazışma ve belge düzenini kurmalıdır. Yer teslim tutanağı, iş programı, revize iş programı, süre uzatımı talebi, iş artışı yazısı, yeni fiyat tutanağı, hakediş itirazı, şantiye defteri ve kabul işlemleri gelişigüzel yürütülmemelidir. Çünkü yapım işlerinde haklı olmak kadar, hakkı zamanında ve doğru belgeyle ileri sürmek de önemlidir.
Tecrübelerimize dayanarak, yapım sözleşmelerinde en küçük anlaşmazlıkların dahi büyümeden çözüme kavuşturulmasını tavsiye ederiz. Şantiye mühendisi sahadaki olayı, hukukçu ise sözleşme ve mevzuat sonucunu birlikte değerlendirmelidir. Böyle bir çalışma, hem yüklenicinin haksız zarar görmesini önleyebilir hem de idare ile gereksiz anlaşmazlıkların artmasını engelleyebilir.

Sonuç olarak, kamu yapım ihalesine katılacak her firma sözleşme türünü baştan doğru anlamalı, teklifini buna göre hazırlamalı ve sözleşme imzalandıktan sonra bütün süreci yazılı belgeyle yürütmelidir. Sözleşme sürecindeki en küçük uyuşmazlıklarda dahi işin uzmanı hukukçulardan hukuki bilgi alınması, ileride doğabilecek hak kayıplarını önleme bakımından faydalı olacaktır. (Bakınız: İletişim: https://www.kilichukuk.org/iletisim)

Av.Işıl KILIÇ EROL
Kamu İhale Sözleşmeleri Uzmanı
İletişim: https://www.kilichukuk.org/iletisim