Özü
Yapay zekâ, ihaleli işler yapan firmalar için ihale dokümanını hızlı okuma, kontrol listesi hazırlama, taslak dilekçe oluşturma, mevzuat araştırma ve iç eğitim materyali üretme bakımından yararlı bir yardımcı araçtır. Ancak kamu ihale ve sözleşme hukukunda işlem yalnızca metin üretmekten ibaret değildir. Keza ihale ve sözleşme sürecindeki onlarca işlemin; birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.
Bu nedenle firmaların yalnızca yapay zekâ cevabına güvenerek ihale ve sözleşme işlemi yapması; teklifin değerlendirme dışı kalması, başvuru süresinin kaçırılması, hatalı EKAP işlemi yapılması, teminatın gelir kaydedilmesi, sözleşmenin feshi, ihalelerden yasaklama ve ticari sır ya da kişisel veri ihlali gibi sonuçlar doğurabilir.
Bu makalenin amacı yapay zekanın yardımcı araç olarak kullanılabileceği alanları göstermek, aynı zamanda doğurabileceği sakıncaları ortaya koymaktır.
1. Yapay Zekâ Nedir?
Yapay zekâ, insan tarafından verilen veya sistem tarafından çıkarılan amaçlar doğrultusunda, aldığı girdilerden hareketle tahmin, içerik, öneri veya karar üretebilen makine temelli sistemleri ifade eder. OECD tarafından benimsenen güncel tanımda yapay zekâ sistemi; açık veya örtülü amaçlar için aldığı girdilerden, fiziksel veya sanal ortamları etkileyebilecek tahmin, içerik, öneri ya da karar gibi çıktıları nasıl üreteceğini çıkaran makine temelli sistem olarak açıklanmaktadır. (Bkz: https://oecd.ai/en/ai-principles )
Üretken yapay zekâ ise, doğal dilde verilen komutlardan hareketle metin, tablo, özet, taslak, görsel veya benzeri çıktılar üretebilen sistemlerdir. KVKK tarafından yayımlanan Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberinde, üretken yapay zekâ sistemlerinin önemli olanaklar sunmakla birlikte etik, hukuki ve toplumsal açılardan ele alınması gereken riskler doğurduğu; bu sistemlerin şeffaf, denetlenebilir ve insan merkezli yaklaşımla ele alınması gerektiği belirtilmektedir. (Bkz: https://www.kvkk.gov.tr/Icerik/8547/uretken-yapay-zeka-ve-kisisel-verilerin-korunmasi-rehberi-15-soruda )
Kamu ihale ve sözleşme hukuku bakımından yapay zekanın en önemli özelliği şudur: Yapay zekâ metin üretir, belgeyi özetler ve kullanıcıya yön gösterir. Ancak yapay zekâ işlemin hukuki sorumluluğunu üstlenmez. Başka bir anlatımla, yapay zekanın sunduğu cevap, imzalanmış bir hukuki görüş, uzman raporu, avukat görüşü veya şirket içi yetkili kararının yerine geçmez. Bu ayrım yapılmadığında, yapay zekâ yardımcı araç olmaktan çıkar ve firmayı hatalı işlem yapmaya sevk eden görünmez bir karar vericiye dönüşür.
2. Yapay Zekâ İhale ve Sözleşmelerde Firmalara Ne Türlü Olanaklar Sağlayabilir?
Yapay zekâ belirli sınırlar içinde ve doğru şekilde kullanıldığında firmalara; hız, taslak üretimi ve ön düzenleme kolaylığı sağlayabilir. Özellikle çok sayfalı ihale dokümanlarının özetlenmesi, teknik şartname maddelerinin tabloya dökülmesi, sözleşme hükümlerinin sınıflandırılması, teslim süresi, garanti, ceza, fiyat farkı ve muayene-kabul gibi başlıkların ayrı listeler halinde çıkarılması bakımından faydalı olabilir. Keza bu işlemlerin ihale ve sözleşme sürecinin temelini oluşturduğu; Kılıç İhale Sözlüğünde “aşırı düşük teklif”, “asgari işçilik maliyeti”, “ataşman defteri”, “ayıplı ifa” gibi birçok kavrama yer verilmesinden de anlaşılmaktadır. (Bkz: https://www.kilichukuk.org/sozluk )
Yapay zekâ ayrıca, teklif hazırlama ekibine ilk kontrol listesi de verebilir. Örneğin firma; idari şartnamedeki yeterlik belgelerini, ekonomik ve mali yeterlik ölçütlerini, iş deneyim şartlarını, teknik şartnamedeki teslim ve kabul hükümlerini, sözleşme tasarısındaki cezaları ve fiyat farkı hükümlerini başlıklandırabilir.
Yapay zekâ, firmaların ihale öncesi toplantılarında “sorulacak sorular” listesi hazırlamasına da yardımcı olabilir. Örneğin “teknik şartnamede tek marka yönlendirmesi var mı?”, “teslim süresi piyasa koşullarına uygun mu?”, “iş deneyim belgesi konusu ile ihale konusu iş örtüşüyor mu?”, “fiyat farkı uygulanacak mı?” gibi soruların ilk taslağı yapay zekayla çıkarılabilir. Keza ihale.tv’de yer alan teslim süresi, e-ihale, aşırı düşük teklif, fiyat farkı, teminat ve yasaklama konulu videolar da firmaların bu başlıklarda ön bilgiye ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. (Bkz: https://www.ihale.tv/video/4734-sayili-kamu-ihale-kanunu-ve-uygulamalari/mal-alimlarinda-teslim-suresi-neden-onemli--ihaleye-katilmadan-once-firmalar-ne-yapmali ;
https://www.ihale.tv/video/ihale-suclari-ve-yasaklamalar )
Yapay zekanın bir diğer işlemi, şirket içi bilgilendirme ve farkındalık metinleri hazırlaması olabilir. Teklif hazırlama personeli, muhasebe birimi, teknik ekip ve yönetim arasında ortak bir kontrol dili kurulabilir. Ancak bu bilgilendirme metinleri, güncel mevzuat, somut ihale dokümanı ve deneyimsel denetimden geçirilmek zorundadır.
Keza Kılıç Akademi Yayınlarında yer alan “Kamu İhalelerinde Aşırı Düşük Tekliflerin Belirlenmesi, Sorgulanması ve Açıklanması”, “Kamu İhale Sürecinde Yasaklama İşlemleri”, “Kamu İhaleleri Yapım Sözleşmelerinde Mali ve Parasal Konular” ve “Kamu İhale Sözleşmelerinde Mal Alımlarına İlişkin Muayene ve Kabul İşlemleri” gibi kitaplar, ihale uygulamasının ayrı uzmanlık başlıklarına bölündüğünü göstermektedir. (Bkz: https://www.kilicakademi.com.tr/tum-kitaplar )
Sonuç olarak yapay zekâ, firmalar için yararlı bir ön hazırlık ve düzenleme aracı olabilir. Fakat bu olanaklar; süre hesabı, başvuru hakkı, belge geçerliliği, KİK kararlarının güncelliği, sözleşme feshi, teminat ve yasaklama gibi sonuç doğuran noktalarda uzman denetimi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
3. Yapay Zekanın İhalelerde Kullanılmasının Sakıncaları/Riskleri Nelerdir?
Yapay zekâ uygulamalarıyla, insan merkezli değerlendirme ve yorumlama işlemleri, değerinden bir şey kaybetmemiştir. Aksine, sürekli değişen ve karıştırılan belgelerin yoğun olduğu ihale mevzuatı ile Kamu İhale Kurulu ve mahkeme kararlarındaki değişik yorumlama farklılıkları, yapay zekanın ihaleli işlerde kullanılmasındaki riskleri ön plana çıkarmıştır.
Aşağıda, kamu ihale ve sözleşmeleri kapsamında, sadece yapay zekâ bilgileriyle hareket eden firmaların, sakınmaları gereken hususlar sıralanmıştır.
3.1. Güncel Mevzuatı Yanlış veya Eksik Uygulama Riski
Kamu ihale ve sözleşmeleri hukuku sık değişen bir hukuk alanıdır. Ayrıca 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu ile diğer mevzuat (Mal alımı, hizmet alımı, yapım işleri ve danışmanlık hizmet alımı uygulama yönetmelikleri, Kamu Alımlarının Elektronik Ortamda Yapılmasına İlişkin Uygulama Yönetmeliği, Kamu İhale Genel Tebliği, fiyat farkı esasları ve başvurulara ilişkin düzenlemeler…) birlikte ve koordineli olarak uygulanmak zorundadır.
Yapay zekâ sistemi ise eski yönetmelik metnine, yürürlükten kalkmış elektronik ihale uygulamasına, değişmeden önceki Tebliğ hükmüne veya artık geçerli olmayan bir Kurul yaklaşımına dayanarak cevap üretebilir. Bu durumda yapay zekadan alınan genel cevap, doğru gibi görünse de somut ihale bakımından hatalı olabilir.
Örneğin, ihale veya son başvuru tarihi yılın ilk dört ayında olan bir ihalede ekonomik ve mali yeterlik belgeleri yönünden hangi yıl verilerinin esas alınacağı, iş deneyimini gösteren belgeler bakımından damga vergisi belgesinin aranıp aranmayacağı veya mal alımlarında aşırı düşük teklif açıklaması kurallarının nasıl uygulanacağı, güncel düzenleme üzerinden kontrol edilmeden yapılan işlemler, firmanın ihale dışı kalmasına yol açabilir.
3.2. Süre ve Başvuru Yolu Hataları Oluşabilir
İhale hukukunda süreler çoğu zaman hakkın kullanılmasını doğrudan etkiler. İhale dokümanına yönelik şikâyet, zeyilname süreci, idarenin cevabı, itirazen şikâyet, dava açma süresi, sözleşme imzalama daveti, teminat sunma süresi ve aşırı düşük teklif açıklaması için verilen süre birbirinden farklıdır. Yapay zekâ, kullanıcının verdiği eksik tarihlere dayanarak, hatalı süre belirleyebilir. Yani dokümanın ne zaman indirildiği, zeyilname olup olmadığı, teklif verilip verilmediği, idareye başvuru yapılıp yapılmadığı, idarenin cevap tarihi ve sözleşmenin imzalanıp imzalanmadığı hususları, birlikte değerlendirilmeden doğru süre hesabı yapılamaz.
Yapay zekanın “şikâyet edilebilir”, “itirazen şikâyet yoluna gidilebilir” veya “dava açılabilir” şeklindeki genel cevabı, ihale hukuku açısından yeterli değildir. Keza firmalar yanlış aşamada, yanlış başvuru yaparsa, haklı iddiası süre, ehliyet, görev veya şekil yönünden incelenmeden reddedilebilir. Bu nedenle başvuru yolunun belirlenmesi, işin uzmanı ihale danışmanları veya hukukçular tarafından somut takvim üzerinde kontrol edilmelidir.
3.3. Uydurma veya Yanlış Emsal Karar Kullanma Riski
Yapay zekanın hukuk alanındaki en önemli zafiyetlerinden birisi de gerçekte bulunmayan karar numarası, yanlış mahkeme kararı veya hatalı Kurul kararı özeti üretebilme olasılığıdır. Stanford HAI tarafından yayımlanan değerlendirmede, genel amaçlı sohbet robotlarının hukuki sorularda yüksek oranda “halüsinasyon” ürettiği; hukuk alanına özgü bazı yapay zekâ araçlarında dahi hatalı bilgi üretiminin tamamen ortadan kalkmadığı belirtilmiştir. (Bkz: https://hai.stanford.edu/news/ai-trial-legal-models-hallucinate-1-out-6-or-more-benchmarking-queries )
Kamu ihale hukukunda emsal karar; ihale türü, uyuşmazlık konusu, karar tarihi, uygulanmış mevzuat, Kurulun gerekçesi, yargı denetiminden geçip geçmediği ve somut doküman düzeni ile birlikte önem arz eder. Keza Kılıç Hukuk sitesindeki “Kurul Kararları” ve “Mahkeme Kararları” bölümlerinin ayrı ayrı tutulması, karar incelemesinin metin üretiminden daha fazla dikkat gerektirdiğini göstermektedir. (Bkz: https://www.kilichukuk.org/kurul-kararlari ;https://www.kilichukuk.org/mahkeme-kararlari/fiyat-disi-unsurlar-belirlenirken-rekabetin-saglanmasi-gerekir )
Yapay zekâ tarafından üretilen yanlış bir emsal karara dayanılarak idareye şikâyet dilekçesi, KİK başvurusu veya dava dilekçesi hazırlanması, firmanın iddiasını zayıflatır. Daha tehlikelisi, yapay zekanın hiç olmayan bir kararı gerçek karar gibi göstermesi, “gerçeğe aykırı belge” sunulması kapsamında “yanıltıcılık” suçlamasına da sebep olabilir. Bu nedenle yapay zekanın verdiği her karar numarası, ayrıca doğrulanmalıdır. Yani işin yine uzman ve ehil kişilerce, takibi ve kontrolü gerekir.
3.4. İhale Dokümanının Sadece Metin Olarak Okuma Zafiyeti
Yapay zekâ ihale dokümanını özetleyebilir. Ancak ihale dokümanındaki sakıncalar çoğu zaman açık cümlelerde değil, düzenlemelerin birlikte doğurduğu sonuçta ortaya çıkar. Örneğin teknik şartnamedeki teslim süresi, sözleşme tasarısındaki gecikme cezası, idari şartnamedeki yeterlik belgesi ve muayene-kabul hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, firmanın üstleneceği riskler ortaya çıkar. Yapay zekâ ise bu bağlantıyı her zaman kuramaz.
Keza ihale.tv’de yayımlanan “Mal Alımlarında Teslim Süresi Neden Önemli? İhaleye Katılmadan Önce Firmalar Ne Yapmalı?” başlıklı videoda da teslim süresi düzenlemelerinin bazı hallerde firmaların ihaleye katılımını fiilen engelleyebilecek sonuçlar doğurabileceği vurgulanmaktadır. (Bkz: https://www.ihale.tv/video/4734-sayili-kamu-ihale-kanunu-ve-uygulamalari/mal-alimlarinda-teslim-suresi-neden-onemli--ihaleye-katilmadan-once-firmalar-ne-yapmali )
Bu nedenle yapılması gereken, ihale dokümanının rekabet, eşit muamele, yeterlik, teklif maliyeti, teslim süresi, teknik uygulanabilirlik, ceza ve sözleşme sonrası riskler açısından işin uzmanı ihale danışmanları veya hukukçularının kontrolünden geçirilmesidir.
3.5. EKAP ve E-İhale İşlemlerinde Hata Yapma Riski Yüksektir
Kamu alımlarının elektronik ortama taşınması, firmalar açısından hız sağlasa da hata ihtimalini tamamen ortadan kaldırmamıştır. Kamu Alımlarının Elektronik Ortamda Yapılmasına İlişkin Uygulama Yönetmeliğinin yürürlük tarihi, 26.12.2024 tarihli Kamu İhale Kurumu duyurusuyla 1.8.2025 olarak belirlenmiştir. Bu dönüşümle birlikte elektronik ihale, e-imza, EKAP kayıtları, sözleşme öncesi belgeler, teyit işlemleri ve elektronik başvuru düzeni daha önemli hale gelmiştir.
(Bkz: https://www.ihale.gov.tr/Duyuru/712/kamu_alimlarinin_
elektronik_ortamda_yapilmasina_iliskin
_uygulama_yonetmeliginin_yururluk_tarihi_hakkinda_duyuru.html )
Yapay zekâ, EKAP ekranını görmeden veya firmanın gerçek kayıt durumunu bilmeden “şu belgeyi yükleyin”, “bu alana bu bilgiyi yazın” ya da “teminatı şöyle sunun” gibi yönlendirmeler yapabilir. Oysa e-imza yetkilisi, temsil ve ilzam yetkisi, teminat tutarı, ihale katılım belgesi, belge yükleme zamanı, vergi ve SGK borcu sorgulaması, aşırı düşük teklif açıklamasının sunulması ve sözleşme öncesi belge ibrazı somut EKAP işlemleridir.
Keza ihale.tv’deki “Elektronik İhalelerin İlk Oturumunda Yapılan Önemli Hatalar!” başlıklı içerik ve Kılıç Hukuk sitesindeki e-ihale etiketli Kurul kararı incelemeleri, elektronik işlemlerin firmalar bakımından ayrı bir dikkat alanı olduğunu açıkça göstermektedir. Yapay zekâ burada ancak kontrol listesi hazırlayabilir; gerçek işlem öncesi uzman kontrolünün yerini alamaz. (Bkz: https://www.ihale.tv/video/4734-sayili-kamu-ihale-kanunu-ve-uygulamalari/elektronik-ihalelerin-ilk-oturumunda-yapilan-onemli-hatalar ; https://www.kilichukuk.org/kurul-kararlari/etiket/e-ihale )
3.6. Aşırı Düşük Teklif Açıklamasında Çok Büyük Riskler Söz Konusu Olabilir
Aşırı düşük teklif açıklaması, yapay zekaya yazdırılmış düzgün bir metinden ibaret değildir. Açıklama; önemli teklif bileşenleri, maliyet unsurları, fiyat teklifleri, dayanak belgeler, analizler, işçilik hesabı, malzeme maliyetleri, nakliye, amortisman, teknik şartname uyumu ve belge tarihleriyle birlikte kurulmalıdır. Yapay zekâ ikna edici görünen bir metin yazabilir; ancak dayanak belgelerin mevzuata uygunluğu, risk doğurur!
Keza Kılıç Hukuk sitesinde yayımlanan “Hizmet Alımı İhalelerinde Aşırı Düşük Teklif Sorgulamasında Sık Yapılan Hatalar ve Çözüm Yolları” başlıklı makalede, aşırı düşük teklif açıklaması istenirken önemli teklif bileşenlerinin bütün istekliler için aynı unsurları içerecek şekilde belirtilmesi gerektiği ve bu sürecin 4734 sayılı Kanun ile Kamu İhale Genel Tebliği hükümleri çerçevesinde yürütüldüğü açıklanmaktadır. (Bkz: https://www.kilichukuk.org/Makale/hizmet-alimi-ihalelerinde-asiri-dusuk-teklif-sorgulamasinda-sik-yapilan-hatalar-ve-cozum-yollari---- )
Bu nedenle firma, yapay zekanın hazırladığı aşırı düşük teklif açıklamasını doğrudan EKAP’a yüklememelidir. Açıklama metni ile belgeler arasında uyum sağlanmalı, önemli maliyet bileşenleri eksik bırakılmamalı, açıklama istenmeyen unsurlar gereksiz yere tartışılmamalı ve açıklamanın KİK ile Danıştay uygulamasına uygunluğu kontrol edilmelidir. Keza ihale.tv’deki aşırı düşük teklif videoları da bu başlığın başlı başına uzmanlık gerektirdiğini göstermektedir. (Bkz: https://www.ihale.tv/video/asiri-dusuk-teklif-uygulamalari/asiri-dusuk-teklif-nedir-ne-degildir ; https://www.ihale.tv/video/asiri-dusuk-teklif-uygulamalari/hizmet-alimlarinda-asiri-dusuk-teklif-sorgulamasi-nasil-yapilmali )
3.7. Yeterlik Belgeleri ve İş Deneyimi Konusunda Yanlış Değerlendirme Riski Oluşur
Kamu ihalelerinde yeterlik belgeleri; ekonomik ve mali yeterlik, mesleki ve teknik yeterlik, (iş deneyimi, kalite ve standart belgeleri, yetki belgeleri ve özel mevzuattan kaynaklanan belgeleri) gibi birçok belgeden oluşur. Yapay zekâ, bir belgenin adını doğru belirlese bile, o belgenin teklif aşamasında mı, sözleşme aşamasında mı, muayene-kabul aşamasında mı istenebileceğini her zaman doğru değerlendiremeyebilir. Keza Kılıç Akademi Yayınlarında “Kamu İhalelerinde İş Deneyimini Gösteren Belgeler” başlıklı kitabın ayrıca yer alması, iş deneyimi konusunun tek cümlelik yapay zekâ cevabına bırakılamayacak kadar geniş bir alan olduğunu göstermektedir. (Bkz: https://www.kilicakademi.com.tr/tum-kitaplar )
3.8. Fiyat Dışı Unsur, Yaklaşık Maliyet ve Rekabet Değerlendirmesinin Eksik Yapılma Riski
Fiyat dışı unsur düzenlemeleri, bazı ihalelerde en düşük fiyatı veren firmanın dahi ihaleyi kazanamamasına yol açabilir. Yapay zekâ, fiyat dışı unsur formülünü matematiksel olarak açıklayabilir. Fakat formülün rekabeti daraltıp daraltmadığını, belirli bir firmayı fiilen avantajlı kılıp kılmadığını veya doküman düzeninin, Kanun’un temel ilkelerine uygun olup olmadığını somut piyasa ve mevzuat bilgisi olmadan değerlendirmekte zorlanır.
Kamu İhale Kurumu 09.04.2026 tarihli duyurusunda, yapım işi ihalelerinde teklif ile yaklaşık maliyet yapısının uyumunun fiyat dışı unsur olarak düzenlenmesi halinde puanlama ölçütünün nasıl belirlenmesine ilişkin açıklamalara yer verildiğini duyurmuştur. Bu, fiyat dışı unsur başlığının güncel mevzuat ve uygulama bilgisi gerektirdiğini göstermektedir. Keza Kılıç Hukuk sitesinde fiyat dışı unsur etiketli makale ve Kurul kararları bulunması da bu alandaki uyuşmazlıkların insan zekasıyla çözüme kavuşturulabileceğini ortaya koymaktadır.
(Bkz:https://www.ihale.gov.tr/Duyuru/809/kamu_ihale_mevzuatindaki_degisiklikler
_resm%C3%AE_gazete%E2%80%99de_yayimlandi.html ; https://www.kilichukuk.org/Makale/etiket/fiyat-disi-unsur ; https://www.kilichukuk.org/kurul-kararlari/etiket/fiyat-disi-unsur )
3.9. Sözleşme Sürecinde 4735 Sayılı Kanun’un Özel Hukuk Sözleşmesi Gibi Yorumlanma Riski
Bilindiği üzere 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, 4734 sayılı Kanuna göre yapılan ihalelere ilişkin sözleşmelerin düzenlenmesi ve uygulanması ile ilgili esas ve usulleri belirler. Ancak kamu ihale sözleşmeleri, özel hukuk sözleşmeleri gibi serbestçe değiştirilip ek protokollerle yeniden şekillendirilebilecek metinler değildir.
(Bkz: https://dosyalar.kik.gov.tr/genel/IhaleGovTr/Kanunlar/4735.docx )
Yapay zekâ, sözleşme sürecindeki uyuşmazlıkları, özel hukuk mantığıyla “ek protokolle bedel değiştirilebilir” veya “işin kapsamı karşılıklı mutabakatla değiştirilebilir” şeklinde genel ifadelerle çözüme kavuşturmaya çalışabilir. Oysa kamu ihale sözleşmelerinde süre uzatımı, fiyat farkı, iş artışı, fesih, teminat ve yasaklama gibi konular özel düzenlemelere bağlıdır. Bu nedenle sözleşme hükmü yapay zekaya yorumlatılarak, işlem yapmaktan kaçınılmalı, işin uzmanı ihale danışmanı ve hukukçulara danışılmalıdır.
Keza Kılıç Hukuk sitesindeki “Sözleşme Sürecinde Hukuki Yardım” sayfasında da sözleşme sürecinin hukuka uygun yürütülmemesi halinde sözleşmenin feshi, ihalelerden yasaklama ve teminatın gelir kaydedilmesi gibi yaptırımların gündeme gelebileceği ayrıntılı olarak belirtilmiştir.
(Bkz: https://www.kilichukuk.org/Calisma-Alanlari/sozlesme-surecinde-hukuki-yardim )
3.10. Hakediş, Fiyat Farkı ve Süre Uzatımı Hesaplarında Hatalı Sonuç Üretme Riski
Sözleşmede yer alan ve genellikle uyuşmazlık konusu olan; hakediş, fiyat farkı, süre uzatımı ve gecikme ceza uygulamaları, ayrıntılı değerlendirme gerektiren konulardandır. Bu konularda tarih, iş programı, imalat miktarı, endeks, fiyat farkı kararnamesi, iş artışı, revize iş programı, muayene-kabul tutanakları, idareden kaynaklı gecikme ve yüklenicinin yazılı başvuruları birlikte değerlendirilmelidir. Yapay zekâ uyuşmazlık konusunu somut hakediş dosyasındaki sayıları ve belgeleri ile idarenin işlemlerini, uzman denetimi olmadan güvenilir biçimde sonuçlandıramaz.
Kamu İhale Kurumu mevzuat sayfasında fiyat farkı esaslarının ayrı başlık altında yer alması, bu alanın özel hesap ve mevzuat bilgisi gerektirdiğini göstermektedir. Ayrıca ihale.tv’de “Yapım Sözleşmeleri, Hakediş ve Vergi Uygulamaları” başlığı altında hakediş, fiyat farkı, vergi ve yapım sözleşmelerine ilişkin çeşitli içerikler bulunması da firmaların bu alanda düzenli desteğe ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. (Bkz: https://ihale.gov.tr/Mevzuat.aspx ; https://www.ihale.tv/video/yapim-sozlesmeleri-hakedis-ve-vergi-uygulamalari )
Özellikle ekonomik dalgalanma dönemlerinde fiyat farkı ve ek fiyat farkı talepleri, firmaların sözleşmeden zarar etmesini önleyebilecek önemli araçlardır. Ancak yanlış dönem, yanlış endeks, eksik başvuru veya hatalı belge sunumu, talebin reddine yol açabilir. Kılıç Akademi Yayınlarında “Kamu İhaleleri Yapım Sözleşmelerinde Mali ve Parasal Konular” başlıklı kitabın ayrıca yayımlanmış olması, bu başlığın ayrı bir uzmanlık alanı olduğunu göstermektedir. (Bkz: https://www.kilicakademi.com.tr/tum-kitaplar )
3.11. Teminatın Gelir Kaydedilmesi ve Yasaklama Riskini Geç Fark Etme Riski
İhale ve sözleşme sürecinde yapılan bazı hatalar yalnızca ihalenin kaybedilmesiyle sınırlı kalmaz; geçici teminatın veya kesin teminatın gelir kaydedilmesi, sözleşmenin feshi ve ihalelerden yasaklama gibi ağır sonuçlar doğurabilir. Keza Kamu İhale Kurumu 2025 yılı raporunda 31.12.2025 itibarıyla 7.815 aktif yasaklama kaydı bulunduğu, 2025 yılında 6.276 yasaklama kaydı alındığı ve 5.366 kaydın aktif yasaklama listesinde yer aldığı belirtilmiştir. (Bkz: https://dosyalar.kik.gov.tr/genel/Raporlar/2025-Y%C4%B1l%C4%B1-Kamu-Al%C4%B1mlar%C4%B1-%C4%B0zleme-Raporu.pdf )
Yapay zekâ, firmaya “itiraz edin”, “savunma yazın” veya “mücbir sebep ileri sürün” diyebilir. Ancak teminatın hangi hukuki nedenle gelir kaydedildiğini, ihtarın usulüne uygun olup olmadığını, yüklenicinin kusurunun bulunup bulunmadığını, idareden kaynaklanan gecikmenin belgelenip belgelenmediğini veya yasaklama kararının hangi kanun maddesine dayandırıldığını somut belge üzerinden değerlendiremez.
Kılıç Akademi Yayınlarında yer alan “Kamu İhale Sürecinde Yasaklama İşlemleri” kitabının açıklamasında, yasaklama işlemlerinin taahhüt firmaları bakımından telafisi güç zararlara neden olabileceği ve bu işlemlerin önemli bir bölümünün basit usul hatalarından kaynaklanabildiği belirtilmektedir. Yine ihale.tv’de de “Geçici Teminat Neden Gelir Kaydedilir?”, “e-İhalelere Dikkat: Teminatınız Gelir Kaydedilip, Yasaklanabilirsiniz!” gibi içeriklerin bulunması, teminat ve yasaklama başlıklarının şirketler açısından, ihmal edilemeyecek sonuçlar doğurduğunu, yani bu konuların, yapay zekaya bırakılamayacağını göstermektedir.
(Bkz: https://www.kilicakademi.com.tr/Kitap/kamu-ihale-surecinde-yasaklama-islemleri; https://www.ihale.tv/video/ihale-suclari-ve-yasaklamalar )
İhale ve sözleşme süreçlerinde firma tarafından yapılan tüm işlemlerin, firmanın teminatlarının gelir kaydedilip, edilmeyeceği yasaklama yaptırımına maruz kalınıp kalınmayacağının, insan zekâsı ve sezgisiyle ortaya konulması daha uygun olacaktır.
3.12. Kişisel Veri, Ticari Sır ve Teklif Stratejisi İhlali Riski
Firmaların yapay zekâ kullanırken yaptığı en tehlikeli hatalardan biri, ihale dokümanlarıyla birlikte teklif cetveli, fiyat analizleri, tedarikçi teklifleri, personel listeleri, bordro verileri, SGK/vergi belgeleri, iş deneyim belgeleri, sözleşme taslakları, ihtar yazıları ve idareyle yapılan yazışmaları herkese açık yapay zekâ sistemlerine yüklemeleridir.
KVKK tarafından yayımlanan Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberinde, üretken yapay Zekâ sistemleri aracılığıyla gerçekleştirilen kişisel veri işleme faaliyetlerinin 6698 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilmesi gerektiği ve bireylerin mahremiyetine saygılı bir yaklaşımın önem taşıdığı belirtilmektedir. (Bkz: https://www.kvkk.gov.tr/Icerik/8547/uretken-yapay-zeka-ve-kisisel-verilerin-korunmasi-rehberi-15-soruda )
İhaleli işlerde fiyat analizi, tedarik zinciri, iskonto oranı, işçilik maliyeti, teknik çözüm, iş programı ve alt yüklenici bilgisi şirketin ticari sır niteliğindeki verileri arasında olabilir. Bu bilgilerin kontrolsüz şekilde yapay zekâ sistemlerine girilmesi, yalnızca kişisel veri sorunu değil, aynı zamanda teklif içeriğinin açığa çıkması ve rekabet gücünün zayıflaması sonucunu doğurabilir. Firmaların yapay zekadan kaynaklanan güvenlik zafiyetlerinden sakınmaları, güvenilir ihale danışmanı veya hukukçularla çalışmaları gerekmektedir.
3.13. Firma İçi Sorumluluğun Belirsizleşmesi Sakıncası
Yapay zekâ cevabına dayanılarak işlem yapıldığında, firma içinde sorumluluk zinciri belirsiz hale gelebilir. Örneğin hangi belge yüklendi, yapay zekâ hangi veriyle cevap verdi, cevap kim tarafından onaylandı, karar kim tarafından alındı ve nihai belgeyi kim imzaladı soruları çoğu zaman kayıt altına alınmaz.
NIST AI Risk Management Framework, yapay zekâ risklerinin kurumlar tarafından yönetilmesi ve üretken yapay zekaya özgü risklerin belirlenmesi için bir çerçeve sunmaktadır. Bu yaklaşım, yapay zekanın kurumsal süreçlerde denetimsiz ve kayıtsız kullanılmasının sakıncalı olduğunu göstermektedir. (Bkz: https://www.nist.gov/itl/ai-risk-management-framework )
Kamu ihalelerine katılan firmalar bakımından sakınılması gereken; yapay zekanın, sonuç doğuran her işlem için kullanılmamasıdır. Firmalar bunun yerine sorumlu kişi, belge listesi, onay tarihi ve uzman kontrolü kaydı oluşturmalıdır. Keza “Yapay zekâ böyle söyledi” savunması; ihale dışı kalma, teminat kaybı veya yasaklama karşısında firmayı hukuki sonuçlardan kurtarmaz.
3.14. Delil ve Yazışma Yöntemlerindeki Sakıncalar
İhale ve sözleşme uyuşmazlıklarında haklı olmak çoğu zaman yeterli değildir. Keza haklılığı süresinde ve doğru belgelerle ispatlamak gerekir. Süre uzatımı talebi, idareden kaynaklı gecikme, mücbir sebep, ayıplı ifa iddiası, eksik hakediş, fiyat farkı talebi, teslim imkansızlığı, muayene-kabul uyuşmazlığı ve fesih süreci yazılı delile dayanmalıdır.
Yapay zekâ, firmaya etkileyici bir dilekçe taslağı verebilir; fakat hangi tutanağın tutulması gerektiğini, hangi yazının hangi tarihte gönderilmesi gerektiğini, itirazların nasıl yapılacağını, KEP, UYAP veya EKAP bildiriminin nasıl belgelenmesi gerektiğini, şantiye defteri ya da muayene-kabul tutanağının nasıl kullanılacağını kendiliğinden takip edemez.
Keza Kılıç Hukuk sitesinde sözleşme süreci, dava süreci, ihale iptalleri ve ihale yasaklamaları gibi alanların ayrı çalışma başlıkları olarak yer alması, ihale sürecinin yalnızca başvuru dilekçesi değil; delil, takvim, yazışma ve dava stratejisi gerektiren bir süreç olduğunu göstermektedir. (Bkz: https://www.kilichukuk.org/ )
4. Sonuç ve Değerlendirmemiz
Yapay zekâ, kamu ihale ve sözleşme süreçlerinde tamamen dışlanması gereken bir araç değildir. Doğru kullanıldığında firmalara hız, düzen, taslak üretimi ve ön farkındalık sağlar.
Ancak yapay zekanın ihaleli işler yapan firmalar bakımından en büyük sakıncası; yapay zekanın yanlış bilgi vermesinden çok, yanlış bilgiyi kendinden emin ve düzenli bir metin halinde sunmasıdır. Bu tür metinler, deneyimsiz firmalara güven oluşturabilir. Ancak kamu ihale hukukunda önemli olan hususlar; doğru süre, doğru belge, doğru başvuru yolu, doğru emsal karar ve doğru sözleşme yönetimidir.
Sonuç olarak yapay zekâ, ihale şirketleri için yardımcı bir araçtır ancak işin uzmanı ihale danışman veya hukukçuların denetimi olmadan işlem yapılması firmanın zarar görmesine neden olur. Başka bir anlatımla firmalar, yapay zekayı ön hazırlıkta kullanmalı; fakat sonuç doğuran her adımı ihale uzmanı, hukukçu, mali ve teknik ekiplerle birlikte değerlendirmelidir. Bu yöntem hem ihaleye katılım başarı oranını artırır hem de teminat kaybı, sözleşme feshi, yasaklama ve hak kaybı ihtimallerini azaltır.
İlyas Kılıç
Kamu Yönetimi Uzmanı
Kılıç Kurumsal Danışmanlık A.Ş.
Yönetim Kurulu Başkanı
Kaynaklar:
Haz
